Schoorsteenbrand Voorkomen & Herkennen
Een gezellige avond bij de haard. Buiten vriest het, binnen is het warm. De vlammen dansen, de warmte straalt. En dan opeens: een luid loeien uit de schoorsteen. Vonken die boven het dak uitschieten. De schoorsteenmantel die in seconden zo heet wordt dat je hem niet meer kunt aanraken.
Schoorsteenbrand.
Het klinkt als iets dat anderen overkomt. Maar de realiteit is minder comfortabel: jaarlijks zijn er zo'n 2.000 schoorsteenbranden in Nederland. Dat zijn er vijf tot zes per dag. Elke dag. Bij monumentale panden leidt 80% van deze branden tot grote schade.
Het goede nieuws? Schoorsteenbranden zijn bijna altijd te voorkomen. Met de juiste kennis, het juiste gedrag, en regelmatig onderhoud.
Wat is een schoorsteenbrand?
Een schoorsteenbrand is geen brand in je kachel of haard. Het is een brand in het rookkanaal zelf. En dat maakt het zo verraderlijk.
Hoe ontstaat het?
De boosdoener is bijna altijd creosoot. Creosoot is een teerachtige afzetting die ontstaat bij onvolledige verbranding van hout. Het bouwt zich laagje voor laagje op aan de binnenwand van je schoorsteen. Eerst poederig, dan vettig, en uiteindelijk hard en glanzend.
En dit spul is brandbaar. Extreem brandbaar zelfs.
Creosoot ontbrandt bij een temperatuur van ongeveer 500°C. Dat klinkt misschien als veel, maar de rookgassen van een goed brandende houtkachel kunnen temperaturen van 200 tot 450°C bereiken. Als je dan intensief stookt, of als er een plotselinge vlamstoot is, kan die grens worden overschreden. En dan vat het creosoot vlam.
Waarom is het zo gevaarlijk?
Eenmaal ontstoken, is een schoorsteenbrand niet meer te stoppen. De temperaturen lopen razendsnel op tot 1000 tot 1500°C. Ter vergelijking: aluminium smelt bij 660°C. Staal begint te vervormen bij 500°C.
Die extreme hitte doet meerdere dingen:
Het beschadigt de schoorsteen zelf
Metselwerk kan scheuren of zelfs barsten. RVS kanalen kunnen vervormen. Voegwerk kan loskomen. Isolatie kan smelten.
Het kan overslaan
De hitte straalt door de schoorsteenwand. Als er aan de andere kant brandbaar materiaal is, zoals houten balken, dakbeschot, of isolatie, kan dat vlam vatten. Wat begint als een geïsoleerde brand in een kanaal, kan binnen minuten een woningbrand worden.
Het is onzichtbaar
Je ziet de brand niet. Het vuur zit opgesloten in de schoorsteen. Je merkt het pas aan de symptomen: het geluid, de hitte, de vonken. Tegen die tijd is het al serieus.
Herkenningssignalen
Hoe weet je of je te maken hebt met een schoorsteenbrand? Er zijn duidelijke signalen. En bij elk van deze signalen geldt: direct 112 bellen. Niet wachten, niet afwachten, niet "even kijken of het overgaat".
🚨 Luid loeien of brullen
Een geluid als een trein of vliegtuig. De trek in de schoorsteen accelereert door de extreme hitte.
Direct 112 bellen
🚨 Vonken uit de schoorsteen
Zichtbare vonkenregen boven het dak. Gloeiende deeltjes die omhoog schieten.
Direct 112 bellen
🚨 Dikke zwarte rook
Veel meer rook dan normaal. Vaak dichte, donkere wolken.
Direct 112 bellen
🚨 Extreme hitte van de schoorsteen
De muur of mantel rond de schoorsteen wordt zo heet dat je hem niet kunt aanraken.
Direct 112 bellen
🚨 Trillen of kraken
De schoorsteenstructuur trilt of je hoort krakende geluiden.
Direct 112 bellen
🚨 Vlammen zichtbaar
Vlammen die je ziet in het rookkanaal of boven de schoorsteenpijp.
Direct 112 bellen
Dit zijn geen signalen om "even af te wachten". Dit zijn noodsituaties. Bij elk van deze symptomen: bel 112, volg het noodprotocol, en wacht op de brandweer.
🚨 NOODPROTOCOL — Wat te doen bij schoorsteenbrand
Als je constateert dat je te maken hebt met een schoorsteenbrand, volg dan dit protocol. In deze volgorde. Afwijken kan levensgevaarlijk zijn.
Bel 112 direct
Wacht niet af. Twijfel niet. Pak je telefoon en bel 112. Geef duidelijk je adres door. Zeg dat het om een schoorsteenbrand gaat. De brandweer kent deze situaties en weet wat ze moeten doen.
Sluit de luchttoevoer van de kachel
Schuif alle luchtroosters en -schuiven dicht. Als je kachel een luchtregeling heeft, zet die dan helemaal dicht.
Belangrijk: open NIET de kacheldeur. Dat geeft zuurstof aan het vuur en verergert de situatie.
Het doel is om het vuur in de kachel te laten uitdoven door gebrek aan zuurstof. Hoe minder zuurstof er naar de schoorsteen gaat, hoe minder hevig de brand.
Evacueer alle bewoners
Verzamel iedereen in het huis. Begin met de bovenverdiepingen, want daar is het risico het grootst als de brand zich uitbreidt.
Ga naar buiten en verzamel op een veilige afstand van het huis. Minimaal 15 meter, liever meer.
Tel koppen. Weet je zeker dat iedereen buiten is?
Sluit alle ramen en deuren
Dit lijkt tegenstrijdig, maar het is belangrijk. Open ramen en deuren zorgen voor tocht. En tocht voedt vuur.
Door alles te sluiten, beperk je de zuurstoftoevoer naar de brand. Dit vertraagt de uitbreiding.
NOOIT blussen met water
Dit is cruciaal. Gooi nooit, maar dan ook nooit, water in een brandende schoorsteen.
Waarom niet? Water verdampt bij hoge temperaturen explosief. Een liter water wordt ruim 1.700 liter stoom. Die plotselinge druk kan de schoorsteen van binnenuit laten barsten.
En zelfs als dat niet gebeurt: de thermische schok van plotselinge afkoeling veroorzaakt scheuren in metselwerk. Je schoorsteen is dan na de brand onbruikbaar en moet volledig gerenoveerd worden.
De brandweer heeft speciale methoden om schoorsteenbranden te blussen. Laat het aan hen over.
Wacht op de brandweer
Probeer niet zelf te blussen. Ga niet naar binnen om spullen te redden. Houd afstand. De brandweer is onderweg. Zij hebben de kennis en de uitrusting om dit veilig te handelen.
Verplichte inspectie na de brand
Ook als de brand meevalt en er ogenschijnlijk weinig schade is: je mag niet meer stoken voordat de schoorsteen is geïnspecteerd door een professional.
Een schoorsteenbrand kan onzichtbare schade veroorzaken. Scheurtjes in het metselwerk, vervorming van het kanaal, beschadigde isolatie. Die schade kan bij een volgende stookbeurt leiden tot brand in de woning.
Laat altijd een camera-inspectie uitvoeren na een schoorsteenbrand. Pas als de schoorsteen is vrijgegeven, mag je weer stoken.
Oorzaken van schoorsteenbrand
Schoorsteenbranden hebben vrijwel altijd dezelfde oorzaken. En het goede nieuws: ze zijn allemaal te voorkomen.
1. Creosoot ophoping (hoofdoorzaak)
De nummer één oorzaak. Creosoot is het brandbare residu van onvolledige verbranding. Het hoopt zich op in je rookkanaal, laag na laag, jaar na jaar.
Hoe meer creosoot, hoe groter het risico. Een dunne laag is vervelend. Een dikke, glazige laag is een tikkende tijdbom.
Oplossing: regelmatig vegen. Minimaal één keer per jaar, vaker bij intensief gebruik.
2. Nat hout stoken
Hout met een vochtpercentage boven de 20% verbrandt niet goed. Het sist, het rookt, en het produceert veel meer teer dan droog hout. Die teer slaat neer als creosoot.
Nat hout is verantwoordelijk voor 60 tot 70% van alle creosootproblemen. Het is de grootste fout die stokers maken.
Oplossing: stook alleen hout dat minimaal één tot twee jaar gedroogd is. Gebruik een vochtmeter als je twijfelt. Goed gedroogd hout heeft minder dan 20% vocht.
3. Smoren
Smoren is stoken met te weinig luchttoevoer. Het vuur brandt laag en langzaam, vaak om hout te "sparen" of om 's nachts door te kunnen stoken.
Het probleem: bij smoren is de verbranding onvolledig. De rookgastemperatuur is laag, waardoor teer condenseert in plaats van mee naar buiten te gaan. Die teer wordt creosoot.
Smoren leidt tot 5 tot 10 keer snellere creosootvorming dan normaal stoken.
Oplossing: stook met voldoende lucht. Een goed brandend vuur produceert weinig creosoot. Wil je 's nachts warmte? Investeer in een kachel met een grote massa die warmte lang vasthoudt.
4. Te lage rookgastemperatuur
Rookgassen moeten heet genoeg zijn om de schoorsteen uit te komen. Als ze afkoelen onder de 120°C voordat ze buiten zijn, condenseert de teer en slaat neer op de wanden.
Dit gebeurt vaak bij te lange schoorstenen, slecht geïsoleerde kanalen, of bij kachels die te klein zijn voor het huis.
Oplossing: zorg voor een goede afstemming tussen kachel en schoorsteen. Bij twijfel: laat een specialist kijken.
5. Achterstallig onderhoud
De simpelste oorzaak van allemaal. 40% van alle schoorsteenbranden wordt veroorzaakt door schoorstenen die niet of te weinig worden geveegd.
Jaar na jaar bouwt het roet en creosoot zich op. Tot het vlam vat.
Oplossing: laat je schoorsteen vegen. Elk jaar. Het kost €78 en een uur van je tijd. Het voorkomt een ramp.
Preventie: 10 concrete tips
Schoorsteenbranden zijn te voorkomen. Met deze tien tips verklein je het risico tot vrijwel nul.
-
Laat je schoorsteen jaarlijks vegen
Het belangrijkste wat je kunt doen. Minimaal één keer per jaar, bij intensief gebruik twee tot drie keer. Een schone schoorsteen kan niet branden.
-
Stook alleen droog hout
Maximaal 20% vochtgehalte. Hout moet één tot twee jaar drogen voordat het geschikt is om te stoken. Nat hout herken je aan sissen, veel rook, en een moeizame verbranding.
-
Smoor nooit
Altijd voldoende luchttoevoer. Een goed vuur brandt helder en heeft nauwelijks zichtbare rook in het rookkanaal. Smoren is de snelste weg naar creosoot.
-
Gebruik geen behandeld of geverfd hout
Alleen schoon, onbehandeld hout. Geen spaanplaat, geen pallets met verf, geen oud meubilair. Die materialen produceren giftige dampen en extra teerafzetting.
-
Installeer een CO-melder
Een CO-melder waarschuwt als er koolmonoxide in je woning opstoopt. Zorg dat het exemplaar NEN-EN 50291 gecertificeerd is. Plaats hem op 1 tot 3 meter hoogte, op 1 tot 3 meter afstand van de bron.
-
Installeer rookmelders
Op elke verdieping, minimaal. Bij de slaapkamers is extra belangrijk. Rookmelders geven je de tijd om te evacueren als er iets misgaat.
-
Check de Stookwijzer
De Stookwijzer (stookwijzer.nu) geeft aan wanneer stoken niet verstandig is. Bij code oranje of rood: niet stoken. Dit is niet alleen beter voor de luchtkwaliteit, maar ook veiliger voor je schoorsteen.
-
Plaats een vonkenvanger
Een vonkenvanger op je schoorsteenkap voorkomt dat vonken op je dak terechtkomen. Vooral bij rieten daken is dit verplicht, maar ook bij andere dakbedekkingen is het verstandig.
-
Houd brandbaar materiaal op afstand
Minimaal één meter rondom je kachel. Geen gordijnen, geen meubels, geen decoratie. Hitte straalt, en wat dicht bij de bron staat, kan ontvlammen.
-
Bewaar je veegbewijzen
Minimaal twee tot drie jaar. Als er toch iets misgaat, is dit je bewijs dat je aan je onderhoudsverplichting hebt voldaan. Het kan het verschil maken tussen een uitgekeerde claim en een afwijzing.
Bonus: ken de drie stadia van creosoot
Niet alle creosoot is even gevaarlijk. Het ontwikkelt zich in drie stadia:
Stadium 1 (roetachtig)
Droog, vlokkerig, makkelijk te verwijderen. Regelmatig vegen houdt het hier.
Stadium 2 (vettig)
Plakkerig, donkerbruin, hecht sterker aan de wand. Vraagt intensievere reiniging.
Stadium 3 (glazuur)
Hard, glanzend, bijna vastgebakken. Dit is de tikkende tijdbom. Vrijwel niet meer met standaard borstels te verwijderen.
Hoe eerder je ingrijpt, hoe makkelijker en goedkoper. Wacht niet tot stadium 3.
Stookwijzer: weten wanneer je beter niet stookt
De Stookwijzer geeft aan wanneer stoken wordt afgeraden vanwege de luchtkwaliteit. Bij code oranje of rood is het verstandig om je kachel uit te laten. Dit is niet alleen beter voor de buitenlucht, maar ook veiliger voor je schoorsteen. Bij slechte weersomstandigheden kan de trek verslechteren, wat het risico op CO-opstopping vergroot.
En nog iets: een schone schoorsteen stoot minder fijnstof uit. Goed onderhoud is dus niet alleen veilig, maar ook beter voor het milieu.
Verzekering bij schoorsteenbrand
Een schoorsteenbrand is niet alleen eng en gevaarlijk. Het is ook duur. Gelukkig heb je een opstalverzekering. Maar dekt die ook alles?
Wat dekt de opstalverzekering?
In principe dekt je opstalverzekering brandschade. Dat omvat:
- Schade aan de schoorsteen zelf
- Schade aan het dak en de dakconstructie
- Gevolgschade door rook, roet en bluswater
- Schade aan muren en plafonds
Wanneer kan een claim worden afgewezen?
Hier wordt het interessant. Verzekeraars kunnen je claim afwijzen of verlagen als:
Je geen bewijs van onderhoud hebt
Het veegbewijs is je bewijs dat je je schoorsteen hebt laten vegen. Zonder dat bewijs kan de verzekeraar stellen dat je nalatig bent geweest.
Er sprake is van aantoonbaar achterstallig onderhoud
Als uit onderzoek blijkt dat de schoorsteen jarenlang niet is geveegd, sta je zwak.
Je grove nalatigheid hebt gepleegd
Denk aan stoken met benzine, verbranden van gevaarlijke materialen, of negeren van eerdere waarschuwingen.
Het belang van het veegbewijs
Het veegbewijs is je verzekering binnen je verzekering. Het toont aan dat je je hebt gedragen als een "goede huisvader". Dat je redelijke maatregelen hebt genomen om schade te voorkomen.
Sommige verzekeraars gaan nog verder en eisen dat de schoorsteenveger ASPB-gecertificeerd is. Check je polisvoorwaarden om zeker te weten wat er van je wordt verwacht.
Bewaar je veegbewijzen minimaal twee tot drie jaar. Digitaal is prima. Zolang je ze kunt laten zien als het erop aankomt.
Na een schoorsteenbrand
Als je te maken hebt gehad met een schoorsteenbrand:
- Ruim niet op voordat de expert is geweest. De verzekeraar wil de situatie zien zoals die was.
- Documenteer de schade met foto's en video's. Hoe meer bewijs, hoe beter.
- Neem contact op met je verzekeraar. Meld de schade zo snel mogelijk.
- Bewaar alle bonnen en offertes. Van inspectie, reparatie en schoonmaak.
Na de brand: wat nu?
De brandweer is weg. Het vuur is geblust. En nu?
Verplichte inspectie
Voordat je weer mag stoken, moet de schoorsteen worden geïnspecteerd door een professional. Dit is niet optioneel. Een schoorsteenbrand kan onzichtbare schade veroorzaken die bij een volgende stookbeurt tot nog erger kan leiden.
Een camera-inspectie is hierbij het minimum. Die toont scheuren, vervormingen en andere schade die met het blote oog niet zichtbaar is.
Mogelijke schade
Na een schoorsteenbrand kan de schoorsteen verschillende soorten schade hebben:
- Scheuren in metselwerk: Door de extreme hitte kan metselwerk scheuren of barsten. Die scheuren vormen een risico bij volgende branden.
- Beschadigd voegwerk: Voegen kunnen loskomen of verbrokkelen.
- Verzakking: In extreme gevallen kan de schoorsteenstructuur verzakken.
- Vervorming van RVS kanaal: RVS kanalen kunnen door de hitte vervormen, waardoor de doorsnede verandert.
- Beschadigde isolatie: Bij dubbelwandige kanalen kan de isolatie zijn gesmolten of beschadigd.
Kostenindicatie reparatie
De kosten van reparatie na een schoorsteenbrand variëren sterk:
Lichte schade
€500 - €1.500
Voegwerk herstellen, kleine scheuren repareren.
Matige schade
€1.500 - €5.000
Gedeeltelijke renovatie, plaatsing van een nieuwe liner.
Zware schade
€5.000 - €15.000+
Volledige renovatie of herbouw van de schoorsteen.
Als de schade meevalt, kan reparatie relatief snel. Bij zware schade kan het weken tot maanden duren voordat je weer kunt stoken.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt een schoorsteenbrand voor?
Ongeveer 2.000 keer per jaar in Nederland. Dat zijn vijf tot zes schoorsteenbranden per dag.
Kan ik een schoorsteenbrand zelf blussen?
Nee. Bel 112 en volg het noodprotocol. Blussen met water kan de situatie verergeren door thermische schok. De brandweer heeft speciale methoden.
Dekt mijn verzekering schoorsteenbrandschade?
In principe wel, maar de verzekeraar kan je claim afwijzen als je geen bewijs van onderhoud hebt (veegbewijs). Check je polisvoorwaarden.
Hoe herken ik dat mijn schoorsteen risico loopt?
Let op: rookterugslag, slechte trek, teerlucht, glanzende zwarte laag in het rookkanaal. En natuurlijk: wanneer is de schoorsteen voor het laatst geveegd?
Moet ik na een schoorsteenbrand de schoorsteen vervangen?
Niet altijd. Na inspectie blijkt of reparatie mogelijk is of dat vervanging nodig is. Een camera-inspectie geeft uitsluitsel.
Hoe voorkom ik een schoorsteenbrand?
De basis: jaarlijks vegen, droog hout stoken, niet smoren. Zie onze 10 preventietips hierboven.
Hoe weet ik of mijn hout droog genoeg is?
Droog hout heeft een vochtpercentage van maximaal 20%. Je kunt een vochtmeter kopen voor €15 tot €30. Steek de pennen in een vers gekloofd stuk hout, niet in de buitenkant. Andere tekenen van droog hout: scheuren aan de kopse kanten, lichte kleur, holle klank als je twee stukken tegen elkaar slaat, en weinig geur.
Mag ik elke soort hout stoken?
Alleen schoon, onbehandeld hout. Geen geverfd of gelakt hout, geen spaanplaat, geen pallets met chemicaliën, geen oud meubilair. Die materialen produceren giftige dampen en extra teerafzetting. Sommige houtsoorten zijn beter dan andere: eik, beuk en es branden langer en geven meer warmte. Naaldhout (dennen, sparren) brandt sneller en produceert meer vonken.
Wat is smoren en waarom is het gevaarlijk?
Smoren is stoken met te weinig luchttoevoer, waardoor het vuur langzaam brandt. Mensen doen dit vaak om hout te "sparen" of om de kachel 's nachts door te laten branden. Het probleem: bij smoren is de verbranding onvolledig, waardoor er veel meer teer en creosoot ontstaat. Smoren kan leiden tot 5 tot 10 keer snellere creosootopbouw. Het is een van de hoofdoorzaken van schoorsteenbranden.
Hoe vaak komt een schoorsteenbrand voor bij goed onderhouden schoorstenen?
Vrijwel nooit. 40% van alle schoorsteenbranden wordt veroorzaakt door achterstallig onderhoud. Als je jaarlijks laat vegen, droog hout stookt en niet smoort, is het risico minimaal. Een schone schoorsteen kan niet branden, simpelweg omdat er geen brandstof in zit.
Voorkomen is beter dan blussen
De beste manier om een schoorsteenbrand te voorkomen? Regelmatig laten vegen. Het is zo simpel.
Vanaf €78 heb je zekerheid voor een heel stookseizoen. Een schone schoorsteen kan niet branden. Geen creosoot, geen brand, geen schade, geen problemen met de verzekering.